Voeten van paarden en andere dieren

Alle zoogdieren hebben een zelfde soort 'bouwplan'. Om het paard en zijn voeten beter te begrijpen is het een idee om ze eens te vergelijken met de voeten van ander diersoorten inclusief die van onszelf. Zelfs de menselijke anatomie vertoont overeenkomsten met die van het paard.

Mens, paard en andere zoogdieren hebben een vergelijkbaar 'bouwplan'

Botten
De meest uiteenlopende dieren van vleermuis tot walvis hebben dezelfde botten in dezelfde volgorde. De afmetingen, verhoudingen van de verschillende anatomische onderdelen zijn in de loop van de evolutie veranderd onder invloed van de levensstijl van de soorten: van zwemmen, vliegen, klimmen, rennen, graven of friemelen…

De botten in het paardenbeen zijn gemakkelijk te herkennen in onze eigen hand (op het plaatje een Oerang Oetang hand) en in de benen van andere dieren:

Mens     Middenhandsbeen    1e vingerkootje     2e vingerkootje     3e vingerkootje     
Paard     Pijpbeen     P1 - Kootbeen     P2 - Kroonbeen     P3 - Hoefbeen

Het laatste bot van de ledematen wordt bij al deze 6 diersoorten beschermd door hoorn materiaal. De bescherming komt in de vorm van nagels, klauwen of hoeven. De mensaap is de enige van deze 6 die alleen een beschermende nagel aan de bovenkant heeft. De andere 5 diersoorten hebben een nagel die uit twee stukken bestaat: De unguis voor bescherming van boven (nagel of hoefwand), de subunguis voor bescherming van onderen (zool van het paard of onderzijde van de klauw).

Kussens
Zoogdieren lopen op 3 verschillende manieren: Op de gehele zool, op de vingers/tenen of op de vingertoppen. De mens en de beer zijn zoolgangers, honden en katten zijn teengangers, koeien en paarden zijn topgangers. De mens (zoolganger) loopt op drie sets kussentjes: de hiel, bal van de voet en de teenkussentjes. De hond loopt op twee sets kussentjes. Het paard loopt (als het goed is) op één kussen. En dit is de straal!

a, b, c - Eeltkussens van mens, hond en paard vergeleken

Straal = kussen
De straal is een super belangrijk onderdeel van de paardenhoef! Helaas weten niet veel mensen dat en is de straal in veel paarden zo aangetast door rotstraal dat het slechts een klein, ziek en onderontwikkeld dingetje is op de bodem van de zool. De straal hoort een groot deel van de zool te bedekken en op de grond te staan. Het weefsel van de straal moet hard, flexibel en net moeilijk verslijtbaar te zijn als een autoband. Het is een onmisbaar onderdeel van de paardenhoef voor grip, schokdemping en tastzin. Geen straal geen paard!

Zwilwrat en ergot
Overblijfselen van eeltkussens die het paard niet (meer) gebruikt om op te lopen zijn de zwilwrat en in sommige paarden het spoortje of ergot. Het eeltachtige weefsel van de zwilwrat lijkt sterk op dat van een gezonde straal en vervelt op dezelfde manier in laagjes. 

Straal, ergot en zwilwrat bestaan uit hetzelfde type eeltweefsel

Tot voor kort werd aangenomen dat de zwilwrat en ergot overblijfselen waren van respectievelijk de duim en de pink. Dat klopt niet. De zwilwrat zit boven het gewricht in het voorbeen en onder het gewricht in het achterbeen. De ergot zit in het midden van de kogel. Restanten van de pink kunnen niet midden tussen de restanten van de wijs en middelvinger (griffelbeentjes) terecht zijn gekomen.

Onevenhoevigen
Kijk ook eens naar de onderkant van de hoeven die evolutionair gezien vrij dicht bij het paard staan. Dit zijn de voeten van onevenhoevigen: De neushoorn, de tapir en het paard. Hoewel de neushoorn en de tapir op meer tenen lopen dan het paard zijn het eveneens topgangers. Ze lopen duidelijk op de kussens van hun voet.

Er is geen enkel zoogdier te vinden dat niet op één of meer kussens van de voet loopt. Behalve veel gedomesticeerde paarden, paarden met rotstraal en paarden met hoefijzers. Gebrek aan grondcontact van de straal is de oorzaak van veel paardenleed.

Onevenhoevigen: Neushoorn, Tapir en Paard en hun voeten van onderen

Paardachtigen vergelijken
Het zou interessant zijn om de hoeven van de verschillende paardachtigen te vergelijken. Ik ben hiervoor op zoek naar foto's van bijvoorbeeld de zolen van wilde zebra's en przwalskipaarden. Ik heb hiervoor al naar verschillende Afrikaans jachtclubs en naar de reservaten in Mongolië ge-emaild, maar helaas nog zonder resultaat.

Wel kwam ik deze foto van een wilde ezel tegen. Heel duidelijk te zien in de ezelvoet is dat de zachtere onderdelen zich in de achterkant van de voet bevinden en de hardere onderdelen aan de voorzijde. Voor en achter zijn in een paardenhoef maximaal geintegreerd. Vergelijk die hoeven met de teen van een hond dan zie je dat elke teen zowel een kussen als nagel bevat maar dat bij de ene diersoort die onderdelen meer los van elkaar staan en bij andere diersoorten ze meer met elkaar verweven zijn.

Kussens en nagels: wilde ezel - pony - hond

Meer weten?
Comparative foot morphology

De evolutie van de paardenhoef

55 miljoen jaar geleden, na het uitsterven van de dinosauriers, kregen de zoogdieren de kans zich te ontwikkelen. Eén van de groepen dieren die ontstonden waren de onevenhoevigen of Perissodactyls. Het paard zoals wij dat kennen, inclusief het gebit, de spijsvertering en de hoef, is het resultaat van een lange reeks aanpassingen aan veranderde levensomstandigheden.

Hyracotherium of dageraadpaard, de voorouder van het paard

Een klein bosdier met vijf tenen
De oudste voorvader van het paard in de evolutie was de Hyracotherium, ook wel Eohippus of ‘Dageraadpaard’ genoemd. Het diertje had het formaat van een vos en leefde in subtropische bossen op een dieet van zachte bladeren. Onder zijn voeten zaten kussentjes zoals een hond, maar dan met hoefachtige nagels in plaats van klauwen. Aan z’n voorbenen had hij 5 tenen waarvan 4 voorzien van hoefachtige nagels. De duim raakte de grond niet. Ook de achtervoeten hadden vijf tenen: drie met hoeven en de buitenste twee tenen, die de grond niet raakten, zonder.

Het paard evolueerde van klein bosdier tot snel steppedier

Aanpassing aan de leefomgeving
Noord Amerika, waar het oerpaardje leefde, werd door klimaatsverandering droger en de donkere bossen maakten plaats voor open steppe landschap. Het Dageraadpaard evolueerde geleidelijk onder invloed van die veranderende leefomstandigheden. De tanden en spijsvertering pasten zich aan een nieuwe hardere plantensoort: gras. Het lichaam van het oerpaard werd groter en de benen werden langer omdat snelheid nodig was om op de uitgestrekte vlaktes aan roofdieren te kunnen ontkomen.

De Mesohippus (‘Middelpaard’) leefde rond 37 miljoen jaar geleden in grote aantallen op de prairies. Hij liep zowel voor als achter op drie tenen met de eerste en vijfde teen nog steeds aanwezig maar niet gebruikt om op te staan of te lopen. Het middenhandsbeentje van de derde teen werd geleidelijk aan sterker en groeide uit tot pijpbeen en kootbeen, met aan het uiteinde een sterke nagel die groot genoeg was om gewicht te dragen en de voet te beschermen: de hoef. De vierde teen aan de voorbenen verdween.

De middelste teen werd groter en de andere tenen verdwenen

Diverse soorten paardachtigen evolueerden, leefden tegelijkertijd, stierven uit en maakten plaats voor beter aangepaste varianten. Eén ontwikkeling zette zich gestaag door: De paarden die op het open grasland leefde werden groter en sneller tot ongeveer formaat pony (Hipparion) en later tot formaat Arabier (Plesihippus). De middelteen werd geleidelijk aan sterker en groter en de overige tenen verloren hun dragende functie en begonnen het paard bij hogere snelheden te hinderen. Het eerste paard dat meestal één teen/hoef had, maar soms nog steeds drie, was de Dinohippus.

De familie Equus zoals die nu leeft: paard, przwalski, zebra en ezelachtigen

Equus
3,5 miljoen jaar geleden verschenen de eerste Equus: Zebra- en ezelachtige paardjes. Een ijstijd, 2.6 miljoen jaar geleden, maakte het mogelijk voor de dieren zich vanaf Noord Amerika naar andere continenten verspreidden. 12.000 Jaar geleden stierven de paarden in Noord Amerika uit. Niemand weet zeker waarom dit is gebeurd. Misschien veranderde de steppe door klimaatsverandering in tundra met oneetbare plantensoorten. Misschien verdween het paard doordat een nieuw roofdier het amerikaanse continent bereikte in de ijstijd: De mens.

De familie Equus zoals we die nu kennen is klein: paard, przewalski, ezel, zebra, onager, kulan en kiang. Al deze paardachtigen zijn perfect aangepast aan een arm en vezelrijk dieet en hebben hoeven die de voet de perfecte bescherming geven tegen de extreme omstandigheden waaronder deze dieren in het wild leven.  

Moderne paarden
Het moderne paard is het resultaat van miljoenen jaren van succesvolle aanpassing aan een zeer specifieke levensstijl (kuddeleven, lange afstanden), leefomgeving (droog, hard, ruig) en type voeding (arm, vezelrijk). De hoef van het hedendaagse paard is het resultaat van het verliezen van 4 tenen van de oorspronkelijke 5 tenige voet.

De Wilde Mustang, de Przwalski en sommige Brumby kuddes zijn de enige paarden die een vergelijkbaar leven leiden in een soortgelijke habitat als de oorspronkelijke paarden in de evolutie. Ze zijn hier perfect op aangepast en hun hoeven vertonen zolang de mens geen invloed heeft op hun bestaan geen van de problemen en vervormingen die zo veel voorkomen bij gedomesticeerde paarden.

Meer lezen:
Wikipedia: De evolutie van het paard   
American Museum of Natural History